TYTUŁ PROJEKTU: Środowiskowe i technologiczne uwarunkowania doboru surowca drzewnego w polskich grodach i ośrodkach wczesnomiejskich w średniowieczu - analiza ksylologiczna przedmiotów użytkowych - projekt jest finansowany przez Narodowe Centrum Nauki, w ramach konkursu „PRELUDIUM 7”.

Dodatkowe informacje:

  • Okres realizacji: 28.01.2015-27.01.2018
  • Status: w trakcie realizacji
  • Kierownik: mgr Katarzyna Cywa (Zakład Paleobotaniki IB PAN)
  • Współpracownicy (opiekun naukowy projektu): dr hab. Dorota Nalepka, prof. PAN (Zakład Paleobotaniki IB PAN)

Użytkowanie drewna przez średniowiecznych rzemieślników w Polsce, zwłaszcza w kontekście lokalnych zasobów środowiska, jest dotychczas słabo poznane. Głównym celem badań jest określenie rodzaju drewna używanego w średniowieczu do wyrobu przedmiotów codziennego użytku oraz stwierdzenie, czy wybór surowca drzewnego użytego do wytworzenia konkretnego przedmiotu był celowy, uzasadniony właściwościami technologicznymi i eksploatacyjnymi poszczególnych gatunków drewna, czy też był wynikiem przypadkowego pozyskiwania materiału z najbliższej okolicy. Zaplanowano wykonanie analiz ksylologicznych ponad tysiąca nieoznaczonych drewnianych przedmiotów codziennego użytku odkrytych w różnych regionach Polski, w miejscu średniowiecznych grodów i ośrodków wczesnomiejskich oraz zebranie we wspólnej bazie danych dotychczasowych oznaczeń taksonomicznych zabytkowego drewna użytkowego z polskich stanowisk. Uzyskane określenia taksonomiczne drzew i krzewów będą stanowić podstawę do interpretacji ilościowych oraz porównań z wynikami dostarczanymi przez inne dziedziny nauki. Szczególnie istotna będzie konfrontacja rezultatów wspomnianych analiz drewna użytkowego z lokalnymi sekwencjami palinologicznymi dla okresu średniowiecza.

Do badania przedmiotów drewnianych zostanie wykorzystana metoda anatomiczno-porównawcza. Dla wszystkich rozważanych przedmiotów, wśród których są np. czerpaki, miski, łyżki, zatyczki, kołki, elementy konstrukcyjne, łopaty, kijanki, łuczywa, wrzeciona i pałki ciesielskie zostaną przeprowadzone mikroskopowe analizy skrawków materiału pobranych z ich powierzchni. Poprzez zestawienie cech diagnostycznych obserwowanych na przekrojach: poprzecznym, podłużnym radialnym i podłużnym stycznym zostanie dokonana identyfikacja taksonomiczna drewna. Badania własne zostaną uzupełnione o określenia taksonomiczne średniowiecznego drewna z opublikowanych prac archeologicznych i z materiałów ekspertyzowych, znajdujących się w archiwach muzealnych i instytutowych. W ten sposób utworzona zostanie baza danych średniowiecznego drewna użytkowego dla Polski. Zebrane dane zostaną zinterpretowane w kontekście diagramów palinologicznych, informacji z zakresu materiałoznawstwa i technologii drewna, chronologii i stratygrafii oraz źródeł etnograficznych i historycznych.

Zaplanowane w projekcie badania wskażą rodzaje drewna wykorzystywane w średniowieczu na potrzeby rzemiosła w różnych rejonach Polski. Przyporządkowanie rodzaju drewna do określonej funkcji użytkowej pozwoli na postawienie wniosków o świadomym lub przypadkowym doborze surowca dla poszczególnych wyrobów. Porównanie wyników analiz ksylologicznych z danymi palinologicznymi umożliwi obiektywnie stwierdzić, czy na rozważanych stanowiskach wykorzystywane przez człowieka drewno, mogło pochodzić z lokalnych zbiorowisk leśnych. Na tej podstawie możliwa będzie ocena, który z czynników doboru surowca miał większe znaczenie – dostępność, czy właściwości technologiczne i eksploatacyjne drewna. Większość dotychczasowych badań przedmiotów drewnianych nie podejmowała szerzej tego problemu, skupiając się na wskazaniu surowca. W tym względzie projekt otwiera nową i szerszą perspektywę w zakresie analiz archeologicznego drewna użytkowego.

Wyniki badań prezentowano na czterech konferencjach oraz na posiedzeniu Krakowskiego Oddziału PTB:

  • International conference "Into the woods. Overlapping perspectives on the history of ancient forests", Padua, Italy, 18-20 April 2017. Prezentacja posteru: Cywa K. 2017. Selection of wood raw material for the production of everyday use objects in Polish strongholds and early urban centres in the Middle Ages;
  • VIII Polska Konferencja Paleobotaniki Czwartorzędu „Wpływ człowieka na roślinność Krakowa i okolic w okresie górnego czwartorzędu”, Kraków, 6–9 czerwca 2017. Prezentacja posteru: Cywa K., Kula K. 2017. Wykorzystywanie drewna Taxus baccata w średniowieczu a jego toksyczność;
  • 17th Conference of the International Work Group for Palaeoethnobotany, Muséum National d’Histoire Naturelle, Paris, July 4–9, 2016. Prezentacja posteru: Cywa K. Trees and shrubs exploited in medieval Poland for the production of everyday use objects;
  • Posiedzenie naukowe Krakowskiego Oddziału Polskiego Towarzystwa Botanicznego, 12.06.2016. Wygłoszono referat: Cywa K. Drewniane przedmioty użytkowe jako przykład wykorzystywania drzew i krzewów w średniowieczu;
  • VII Konferencja Paleobotaniki Czwartorzędu „Dynamika zmian roślinności Niżu Polskiego w dobie późnoglacjalnych zmian klimatu i narastania antropopresji w holocenie”, Łódź, 10–12 czerwca 2015. Prezentacja posteru: Cywa K. Technologiczne i środowiskowe aspekty wykorzystywania surowca drzewnego w polskich grodach średniowiecznych, wstępne wyniki badań drewna użytkowego;
  • Warsztaty Archeobotaniczne, Kraków, Igołomia, 28–30 września 2015. Wygłoszono referat: Cywa K. Trudności przy oznaczaniu średniowiecznych źródeł drewnianych ze zbiorów archeologicznych.

Przygotowano wystawę plakatową pt. „Drewniane skarby archeologiczne świadectwem użytkowania drzew i krzewów w średniowiecznym gospodarstwie domowym” przedstawiającą wybrane aspekty badań ksylologicznych prowadzonych w ramach realizowanego projektu, w tym między innymi zestawienia ilościowe drewna użytkowego dziesięciu najczęściej wykorzystywanych taksonów drzew i krzewów wraz z ich geograficznym rozmieszczeniem na poszczególnych stanowiskach archeologicznych w Polsce. Wyniki analizy surowcowej uzupełniono o charakterystyki oznaczonych gatunków drzew i krzewów (pokrój, występowanie w Polsce, gatunki rodzime, właściwości i zastosowanie drewna, wierzenia i ciekawostki), a także fotografie średniowiecznych przedmiotów drewnianych, datowanych od IX do XV wieku.

Do tej pory wystawa była prezentowana w ramach Festiwalu Nauki i Sztuki, 24-26 maja 2017 oraz podczas VIII Polskiej Konferencji Paleobotaniki Czwartorzędu „Wpływ człowieka na roślinność Krakowa i okolic w okresie górnego czwartorzędu”, 6 - 9 czerwca 2017.

Publikacje:

  • Cywa K. 2016. Znaczenie użytkowe drewna Euonymus sp. w średniowiecznej Polsce. Fragmenta Floristica et Geobotanica Polonica 23(2): 321–348

http://bomax.botany.pl/cgi-bin/pubs/data/article_pdf?id=4175

  • Cywa K. 2016. Analysis of wood and bark remains from the site in Czermno [Analiza pozostałości drewna i kory ze stanowiska w Czermnie]. W: M. Florek, M. Wołoszyn (eds.). The early medieval settlement complex at Czermno in past research (-2010). An interdisciplinary perspective [Wczesnośredniowieczny zespół osadniczy w Czermnie w świetle wyników badań dawnych (do 2010). Studium interdyscyplinarne]. U źródeł Europy Środkowo-Wschodniej/Frühzeit Ostmitteleuropas 2, Kraków-Leipzig-Rzeszów-Warszawa

Abstrakty konferencyjne:

  • Cywa K. 2017. Selection of wood raw material for the production of everyday use objects in Polish strongholds and early urban centres in the Middle Ages. W: International conference "Into the woods. Overlapping perspectives on the history of ancient forests", Padua, Italy, 18-20 April 2017. Abstract book: 46. (brak ISBN).
  • Cywa K., Kula K. 2017. Wykorzystywanie drewna Taxus baccata w średniowieczu a jego toksyczność. W: D. Nalepka, R. Stachowicz-Rybka (red.). VIII Polska Konferencja Paleobotaniki Czwartorzędu „Wpływ człowieka na roślinność Krakowa i okolic w okresie górnego czwartorzędu”, Kraków, 6–9 czerwca 2017. Streszczenia referatów: 38–39. ISBN 978-83-62975-33-4.
  • Cywa K. 2016. Trees and shrubs exploited in medieval Poland for the production of everyday use objects. W: 17th Conference of the International Work Group for Palaeoethnobotany, Muséum National d’Histoire Naturelle, Paris, July 4–9, 2016. Abstracts: 50.
  • Cywa K. 2015. Technologiczne i środowiskowe aspekty wykorzystywania surowca drzewnego w polskich grodach średniowiecznych, wstępne wyniki badań drewna użytkowego. [W: D. Dzieduszyńska, M. Roman (red.). VII Konferencja Paleobotaniki Czwartorzędu „Dynamika zmian roślinności Niżu Polskiego w dobie późnoglacjalnych zmian klimatu i narastania antropopresji w holocenie”, Łódź, 10–12 czerwca 2015]. Referaty, komunikaty, postery: 14–15.
  • Cywa K. 2015. Trudności przy oznaczaniu średniowiecznych źródeł drewnianych ze zbiorów archeologicznych. [W: Warsztaty Archeobotaniczne, Kraków, Igołomia, 28–30 września 2015]. Streszczenia referatów: 7.

 

 

ilustracja grant Cywa2