TYTUŁ PROJEKTU: Środowiskowe i technologiczne uwarunkowania doboru surowca drzewnego w polskich grodach i ośrodkach wczesnomiejskich w średniowieczu – analiza ksylologiczna przedmiotów użytkowych – projekt był finansowany przez Narodowe Centrum Nauki, w ramach konkursu „PRELUDIUM 7”.

Dodatkowe informacje:

  • Okres realizacji: 28.01.2015–27.01.2018
  • Status: zakończony
  • Kierownik: mgr Katarzyna Cywa (Zakład Paleobotaniki IB PAN)
  • Współpracownicy (opiekun naukowy projektu): dr hab. Dorota Nalepka, prof. PAN (Zakład Paleobotaniki IB PAN)

Użytkowanie drewna przez średniowiecznych rzemieślników w Polsce, zwłaszcza w kontekście lokalnych zasobów środowiska, było dotychczas słabo poznane. Głównym celem projektu było określenie rodzaju drewna używanego w średniowieczu do wyrobu przedmiotów codziennego użytku oraz stwierdzenie, czy wybór surowca drzewnego użytego do wytworzenia konkretnego przedmiotu był celowy, uzasadniony właściwościami technologicznymi i eksploatacyjnymi poszczególnych gatunków drewna, czy też był wynikiem przypadkowego pozyskiwania materiału z najbliższej okolicy.

Podstawą badań były analizy ksylologicznie różnorodnych funkcjonalnie i nieoznaczonych do tej pory drewnianych przedmiotów codziennego użytku, odkrytych na terenie polskich grodzisk i ośrodków wczesnomiejskich. Dla wszystkich rozważanych przedmiotów, jak np. naczynia bednarskie, czerpaki, miski toczone, łyżki, zatyczki, łopaty, kijanki, wrzeciona i łuczywa, zostały przeprowadzone mikroskopowe analizy materiału pobranego z ich powierzchni. Poprzez zestawienie cech diagnostycznych obserwowanych na przekrojach: poprzecznym, podłużnym radialnym i podłużnym stycznym dokonywano identyfikacji taksonomicznej drewna. Wyniki uzyskane na podstawie badań własnych uzupełniono o oznaczenia średniowiecznych przedmiotów zawarte w literaturze. Ostatecznie zgromadzono dane taksonomiczne dotyczące ponad czterech tysięcy drewnianych przedmiotów codziennego użytku z kilkudziesięciu polskich stanowisk archeologicznych, datowanych od IX do XV wieku.

Przeprowadzone analizy ujawniły bardzo dużą różnorodność materiałów drzewnych stosowanych w średniowiecznej Polsce do wyrobu przedmiotów użytkowych, przy czym wiodącą rolę wśród surowców odgrywały wówczas sosna zwyczajna, dąb, jesion wyniosły, jodła pospolita, olsza, świerk/modrzew, cis pospolity i trzmielina.

Na wszystkich analizowanych stanowiskach z terenu Polski, niezależnie od ich chronologii i lokalizacji, do wyrobu określonych typów przedmiotów dobierano podobny zestaw surowców. Na przykład duże naczynia bednarskie wykonywano głównie z drewna dębu, sosny i cisa. Do produkcji naczyń toczonych wybierano najczęściej jesion, a miski klepkowe i łuczywa wytwarzano wyłącznie z drewna sosny i świerka/modrzewia. Olsza znajdowała zastosowanie jako materiał na przedmioty związane z długotrwałym przebywaniem w wodzie np. pływaki sieci rybackich, kijanki, chochle i warząchwie. Trzmielinę rozpoznano m. in. jako główny materiał do wyrobu wrzecion.

Badania dowiodły, że dobór materiałów drzewnych na potrzeby rzemieślnictwa w średniowiecznej Polsce był selektywny i zdeterminowany funkcją użytkową poszczególnych przedmiotów, przy czym pozyskiwanie określonych rodzajów drewna było ograniczone przez skład taksonomiczny lokalnych zbiorowisk leśnych. W Polsce północno-zachodniej najważniejszymi surowcami rzemieślniczymi w średniowieczu były sosna zwyczajna, dąb, jesion wyniosły i buk zwyczajny, natomiast na południu najczęściej wykorzystywano drewno świerka/modrzewia oraz jodły pospolitej.

Badania przeprowadzone w ramach projektu przyczyniły się do wyjaśnienia w jaki sposób wykorzystywano w średniowieczu surowce drzewne na potrzeby rzemieślnictwa, co ma znaczenie dla rozwoju wiedzy o ówczesnych technikach produkcji rzemieślniczej, a także o średniowiecznej eksploatacji zbiorowisk leśnych. Szczególny nacisk położono na analizę środowiskowego aspektu doboru drewna na poszczególnych stanowiskach, uwzględniając jako źródło wiedzy o dostępności różnych gatunków drzew i krzewów lokalne dane palinologiczne.

Wyniki badań prezentowano na pięciu konferencjach oraz na posiedzeniu Krakowskiego Oddziału PTB:

  • International conference „Into the woods. Overlapping perspectives on the history of ancient forests”, Padua, Italy, 18–20 April 2017. Prezentacja posteru: Cywa K. 2017. Selection of wood raw material for the production of everyday use objects in Polish strongholds and early urban centres in the Middle Ages;
  • VIII Polska Konferencja Paleobotaniki Czwartorzędu „Wpływ człowieka na roślinność Krakowa i okolic w okresie górnego czwartorzędu”, Kraków, 6–9 czerwca 2017. Prezentacja posteru: Cywa K., Kula K. 2017. Wykorzystywanie drewna Taxus baccata w średniowieczu a jego toksyczność;
  • 17th Conference of the International Work Group for Palaeoethnobotany, Muséum National d’Histoire Naturelle, Paris, July 4–9, 2016. Prezentacja posteru: Cywa K. Trees and shrubs exploited in medieval Poland for the production of everyday use objects;
  • Posiedzenie naukowe Krakowskiego Oddziału Polskiego Towarzystwa Botanicznego, 12.06.2016. Wygłoszono referat: Cywa K. Drewniane przedmioty użytkowe jako przykład wykorzystywania drzew i krzewów w średniowieczu;
  • VII Konferencja Paleobotaniki Czwartorzędu „Dynamika zmian roślinności Niżu Polskiego w dobie późnoglacjalnych zmian klimatu i narastania antropopresji w holocenie”, Łódź, 10–12 czerwca 2015. Prezentacja posteru: Cywa K. Technologiczne i środowiskowe aspekty wykorzystywania surowca drzewnego w polskich grodach średniowiecznych, wstępne wyniki badań drewna użytkowego;
  • Warsztaty Archeobotaniczne, Kraków, Igołomia, 28–30 września 2015. Wygłoszono referat: Cywa K. Trudności przy oznaczaniu średniowiecznych źródeł drewnianych ze zbiorów archeologicznych.

Przygotowano wystawę plakatową pt. „Drewniane skarby archeologiczne świadectwem użytkowania drzew i krzewów w średniowiecznym gospodarstwie domowym” przedstawiającą wybrane aspekty badań ksylologicznych prowadzonych w ramach realizowanego projektu, w tym między innymi zestawienia ilościowe drewna użytkowego dziesięciu najczęściej wykorzystywanych taksonów drzew i krzewów wraz z ich geograficznym rozmieszczeniem na poszczególnych stanowiskach archeologicznych w Polsce. Wyniki analizy surowcowej uzupełniono o charakterystyki oznaczonych gatunków drzew i krzewów (pokrój, występowanie w Polsce, gatunki rodzime, właściwości i zastosowanie drewna, wierzenia i ciekawostki), a także fotografie średniowiecznych przedmiotów drewnianych, datowanych od IX do XV wieku.

Do tej pory wystawa była prezentowana w ramach Festiwalu Nauki i Sztuki, 24–26 maja 2017 oraz podczas VIII Polskiej Konferencji Paleobotaniki Czwartorzędu „Wpływ człowieka na roślinność Krakowa i okolic w okresie górnego czwartorzędu”, 6–9 czerwca 2017. Obecnie jest eksponowana w ramach wystawy czasowej w Muzeum im. Jacka Malczewskiego w Radomiu, 01.12.2017–30.03.2018.

Więcej o wystawie na stronach: Muzeum im. J. Malczewskiego oraz www.mojRadom.pl

W ramach cyklu spotkań "Skarby i tajemnice Piotrówki", organizowanego przez delegaturę MWUKZ w Radomiu, Muzeum im. Jacka Malczewskiego w Radomiu oraz Zespół Naukowy do Badań Dziejów Radomia wygłoszono wykład pt. „Drzewa i krzewy wykorzystywane w średniowiecznym rzemieślnictwie w Polsce”, 28.01.2018. Wykład dotyczył wykorzystywania drewna różnych gatunków drzew i krzewów w średniowiecznej Polsce, ze szczególnym uwzględnieniem wyników badań ksylologicznych drewna użytkowego ze stanowiska Radom 2.


Publikacje:

  •  Cywa K. 2018. Trees and shrubs used in medieval Poland for making everyday objects. Veg. Hist. Archaeobot. 27(1): 111–136.

https://link.springer.com/article/10.1007/s00334-017-0644-9

  • Cywa K. 2016. Znaczenie użytkowe drewna Euonymus sp. w średniowiecznej Polsce. Fragmenta Floristica et Geobotanica Polonica 23(2): 321–348

http://bomax.botany.pl/cgi-bin/pubs/data/article_pdf?id=4175

  • Cywa K. 2016. Analysis of wood and bark remains from the site in Czermno [Analiza pozostałości drewna i kory ze stanowiska w Czermnie]. W: M. Florek, M. Wołoszyn (eds.). The early medieval settlement complex at Czermno in past research (-2010). An interdisciplinary perspective [Wczesnośredniowieczny zespół osadniczy w Czermnie w świetle wyników badań dawnych (do 2010). Studium interdyscyplinarne]. U źródeł Europy Środkowo-Wschodniej/Frühzeit Ostmitteleuropas 2, Kraków-Leipzig-Rzeszów-Warszawa: 499–509.

Abstrakty konferencyjne:

  • Cywa K. 2017. Selection of wood raw material for the production of everyday use objects in Polish strongholds and early urban centres in the Middle Ages. W: International conference "Into the woods. Overlapping perspectives on the history of ancient forests", Padua, Italy, 18–20 April 2017. Abstract book: 46. (brak ISBN). http://meetingancientfore.wixsite.com/intothewoods/abstract-book
  • Cywa K., Kula K. 2017. Wykorzystywanie drewna Taxus baccata w średniowieczu a jego toksyczność. W: D. Nalepka, R. Stachowicz-Rybka (red.). VIII Polska Konferencja Paleobotaniki Czwartorzędu „Wpływ człowieka na roślinność Krakowa i okolic w okresie górnego czwartorzędu”, Kraków, 6–9 czerwca 2017. Streszczenia referatów: 38–39. ISBN 978-83-62975-33-4.
  • Cywa K. 2016. Trees and shrubs exploited in medieval Poland for the production of everyday use objects. W: 17th Conference of the International Work Group for Palaeoethnobotany, Muséum National d’Histoire Naturelle, Paris, July 4–9, 2016. Abstracts: 50.
  • Cywa K. 2015. Technologiczne i środowiskowe aspekty wykorzystywania surowca drzewnego w polskich grodach średniowiecznych, wstępne wyniki badań drewna użytkowego. [W: D. Dzieduszyńska, M. Roman (red.). VII Konferencja Paleobotaniki Czwartorzędu „Dynamika zmian roślinności Niżu Polskiego w dobie późnoglacjalnych zmian klimatu i narastania antropopresji w holocenie”, Łódź, 10–12 czerwca 2015]. Referaty, komunikaty, postery: 14–15.
  • Cywa K. 2015. Trudności przy oznaczaniu średniowiecznych źródeł drewnianych ze zbiorów archeologicznych. [W: Warsztaty Archeobotaniczne, Kraków, Igołomia, 28–30 września 2015]. Streszczenia referatów: 7. http://botany.pl/images/pdf/Warsztaty-2015.pdf

  stronka projekt