RYS HISTORYCZNY     (patrz też: KALENDARIUM)

Niedługo po powołaniu do życia Instytutu Botaniki (wówczas Zakładu Botaniki) Polskiej Akademii Nauk w 1953 roku rozszerzono zakres jego działalności o badania fykologiczne. W obrębie Pracowni Flory Polskiej kierowanej przez prof. Bogumiła Pawłowskiego 1 marca 1954 zaczął swą działalność Dział Algologiczny. Jego organizację profesor Szafer powierzył profesorowi (wówczas docentowi) Karolowi Starmachowi. Dwa lata później Dział Algologiczny zmienił nazwę na Pracownię Algologiczną, potem na Zakład Algologii, a w 2000 r. ostatecznie na Zakład Fykologii.

Według planu sporządzonego przez K. Starmacha Zakład miał być i obecnie jest ogólnopolskim centrum dla opracowywania flor poszczególnych grup systematycznych tworzących różnorodne zbiorowiska glonów. Fykologia obejmuje bowiem wiele grup systematycznych, w tym m. in. prokariotyczne sinice i prochlorofity oraz eukariotyczne glaukofity, krasnorosty, różnowiciowe (w tym złotowiciowce, okrzemki i brunatnice), haptofity, bruzdnice, eugleniny, chloromonadofity i zielenice. Tylko zielenice nawiązują do roślin naczyniowych. Sinic nie traktujemy jako bakterii, gdyż w badaniach fykologicznych i hydrobiologicznych stosuje się do nich przepisy nomenklatury botanicznej, a nie bakteriologicznej. Poza tym w zbiorowiskach glonów sinice często panują nad przedstawicielami innych grup systematycznych.

Na początku Dział Algologiczny mieścił się przy ul. Sławkowskiej 17, w dwóch pokojach Zielnika przejętego przez Instytut Botaniki po Komisji Fizjograficznej Polskiej Akademii Umiejętności. Ułatwiało to kontakt z kierownikiem Działu – doc. K. Starmachem, który równocześnie kierował pracami, również niedawno powstałego, a mieszczącego się tam, Zakładu Biologii Wód PAN. Dopiero w 1966 roku przeniesiony został do nowo wybudowanej oficyny przy ul. Lubicz 46.

Oprócz K. Starmacha  zaczęli w Dziale Algologicznym  pracować: dr Jadwiga Siemińska, mgr Cecylia Szklarczyk-Gazdowa i dr Bolesława Kawecka-Starmachowa. Już w pierwszym roku działania jednostki na stażu naukowym przebywali mgr Józefa Sosnowska z Olsztyna i mgr Ryszard Bohr (późniejszy rektor UMK w Toruniu). Właśnie wtedy, swoje prace magisterskie w oparciu o Dział Algologiczny zaczęli przygotowywać Teresa Mrozińska i Kazimierz Wasylik studiujący na Uniwersytecie Jagiellońskim.

Głównym zadaniem Pracowni Flory Polskiej, a zatem również Działu Algologicznego, miało być przygotowanie do opracowywania monograficznych tomów w serii wydawniczej Flora Polski. Sześćdziesiąt lat temu kadra fykologów zatrudnionych we wszystkich polskich ośrodkach była bardzo mała, konieczne więc było zachęcenie większej liczby osób do specjalizowania się w tym zakresie, by móc dążyć do opracowywania tomów dotyczących glonów. Potrzebne też były rozmaite materiały ułatwiające te prace, z których mogliby korzystać także specjaliści zatrudnieni w innych placówkach. Ponieważ w tomach Flory Polski trzeba uwzględniać dotychczasowy stan wiedzy o występowaniu poszczególnych gatunków, trzeba było zebrać literaturę w postaci bibliografii i w postaci zbioru publikacji dotyczących obecnych granic państwowych, opracować kartoteki stanowisk glonów podawanych z Polski i przygotować indeks nazw łacińskich glonów odnotowywanych w Polsce oraz zgromadzić dla celów porównawczych dane ikonograficzne glonów z całego świata.

Badania taksonomiczno-florystyczne

Poza wspomnianymi bazowymi projektami w Zakładzie od początku prowadzone są na szeroką skalę badania taksonomiczno-florystyczne zbiorowisk glonów Polski i świata. Początkowo badania zbiorowisk glonów prowadzono na rozmaitych typach zbiorników, głównie na terenie Polski południowej. Były to przede wszystkim źródła, rzeki, zbiorniki zaporowe, stawy rybne, stawki krasowe na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej, w Tatrach, Pieninach i okolicach Krynicy.

Z pośród wielu opracowań wykonanych przez pierwszych pracowników Zakładu na szczególną uwagę zasługują liczne publikacje K. Starmacha o krasnorostach, sinicach i innych glonach nie tylko z Polski, ale i ze świata, głównie z materiałów przysyłanych mu przez innych badaczy. Starmach był niewątpliwie najbardziej znaczącą osobistością działającą w Zakładzie. Razem z Jadwigą Wołoszyńską zostali zaliczeni w poczet najwybitniejszych fykologów XX wieku.

Duży wkład w poznanie zielenic z rzędu Oedogoniales i opisanie szeregu nowych dla nauki gatunków wniosła T. Mrozińska. Zbiorowiska rozległych torfowisk nowotarskich opisał K. Wasylik (1961). Opublikowano pierwszy, szczegółowy opis zbiorowisk glonów (też bakterii i grzybów) tworzących się na powierzchni złoża otwartej oczyszczalni ścieków komunalnych (Wołowski 1989); zwrócono też uwagę na praktyczne znaczenie koloru tych zbiorowisk dla określenia jakości działania złoża. Prowadzono obserwacje nad glonami glebowymi w uprawach warzyw (Skalna 1979; Wesołowska-Żurek 1991). Opracowano sinice zebrane z gleb ugorów na transekcie przebiegającym od wybrzeża Adriatyku po Przylądek Północny (Starmach, Siemińska 1979). Do światowej literatury i do podsumowań monograficznych kriobiologii znanej specjalistki E. Kol weszły pojawy glonów naśnieżnych odnotowane w Tatrach (Siemińska 1951–1953). Opublikowano także czerwoną listę gatunków glonów zagrożonych w zbiornikach wodnych Polski (Siemińska 1986, 1992; Siemińska i in. 2006).

Prowadzone od ponad 40 lat badania na terenie Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej pozwoliły niewątpliwie na dokładne poznanie i śledzenie zmian we florze glonów różnych siedlisk tego regionu. Opisują je prace Amirowicza i Wołowskiego o woszeriach, Wołowskiego o eugleninach, Hojdy, Nawrat-Chmielowskiej i Wojtal o okrzemkach potoków, Skalnej o okrzemkach źródeł, czy J. Piątek o zbiorowiskach glonów Pustyni Błędowskiej. Te długoletnie badania zaowocowały kolejnymi monografiami, jak poświęcona występowaniu gatunków euglenin, okrzemek w potoku Kobylanka i glonom ginącego torfowiska w Modlniczce.

W ostatnim dziesięcioleciu rozszerzono obszar badań także na wybrane tereny Polski północnej (Pobrzeże Południowobałtyckie, Pojezierze Wschodnio- i Południowobałtyckie), środkowej (Niziny Środkowopolskie, Polesiu, Wyżynie Śląsko-Krakowskiej) oraz Sudety. Obecnie J. Lenarczyk (d. Kowalska) zajmuje się taksononomią i ekologią zielenic (Chlorophyta), ze szczególnym uwzględnieniem rodzaju Pediastrum na terenie całej Polski; prowadzi też badania nad zielenicami stawów tatrzańskich. J. Piątek (d. Cabała) zajmuje się taksonomią, ekologią i biogeografią stomatocyst (formami przetrwalnikowymi złotowiciowców) oraz taksonów należących do Synurophyceae. Badania te prowadzi na terenie Polski, a także w Afryce równikowej (Gabon, Ghana, Kamerun, Kenia, Togo). Badania okrzemek kontynuowane były przez A. Z. Wojtal (praca w Zakładzie Fykologii do 2013 roku), która prowadziła badania nad taksonomią i ekologią okrzemek głównie z rodzajów Achnanthes, Achnanthidium, Diadesmis, Eunotia, Kobayasiella, Navicula, Nupela, Pinnularia i Puncticulata. Szczególna uwaga zwrócona była na okrzemki zagrożonych środowisk oligotroficznych oraz źródeł mineralnych i słonych. K. Wołowski nadal zajmuje się taksonomią i biogeografią euglenin Polski i świata. W ostatnim okresie sukcesywnie rozwijane są przez K. Wołowskiego i M. Solarską (d. Łukaszek) badania nad makrosiedliskami glonów zasiedlających pułapki różnych roślin mięsożernych. Ciekawe wyniki przynoszą również badania nad glonami siedlisk ekstremalnych Polski i Europy. M. Solarska prowadzi badania nad taksonomią i ekologią kryptofitów, ze szczególnym uwzględnieniem rodzaju Cryptomonas. W Zakładzie, M. Adamski rozpoczął badania nad bioaktywnymi związkami syntetyzowanymi przez sinice i glony.

KALENDARIUM

1 III 1954 – Utworzenie Działu Algologicznego w Pracowni Flory Polskiej (Organizator i kierownik: Karol Starmach).

5 IV 1956 – Zmiana nazwy na Pracownia Algologii w Dziale Niższych Roślin Zarodnikowych.

1 XI 1958 – Po odejściu K. Starmacha kierownikiem Pracowni została Jadwiga Siemińska (K. Starmach współpracował nadal, aż do śmierci 2 III 1988).

7 X 1960 – Zmiana nazwy na Zakład Algologii.

1 IV 1992 – Przejście na emeryturę J. Siemińskiej, p.o. kierownika Zakładu pełnił Konrad Wołowski.

1 VII 2000 – Kierownikiem Zakładu został Konrad Wołowski.

22 XI 2000 – Zmiana nazwy na Zakład Fykologii.