Sylwetka Instytutu

Profil badawczy

Instytut Botaniki im. W. Szafera Polskiej Akademii Nauk reprezentuje dziedzinę nauk ścisłych i przyrodniczych oraz dyscyplinę: nauki biologiczne. Instytut prowadzi aktualnie badania w następujących obszarach:

• biologia roślin;
• bioróżnorodność, biogeografia molekularna i systematyka;
• ewolucja i interakcje organizmalne;
• ekologia funkcjonalna i ewolucyjna;
• paleobotanika i paleośrodowisko.

O Instytucie

Instytut Botaniki im. W. Szafera Polskiej Akademii Nauk posiada kategorię naukową B+ w dyscyplinie nauk biologicznych.

W ciągu ponad 70 lat swojego istnienia zyskał opinię ważnego punktu na mapie polskich instytucji naukowych, zajmujących się szerokim spektrum badań botanicznych w ich tradycyjnym ujęciu. Obecnie, z zespołem 45 naukowców, jest nowoczesną placówką prowadzącą, w szerokiej współpracy interdyscyplinarnej i międzynarodowej, badania dotyczące roślin naczyniowych, mszaków, glonów, grzybów (w tym też porostów) i protistów. Nasi badacze są żywo zainteresowani zjawiskami ekologicznymi zachodzącymi na różnych poziomach organizacji, od poziomu molekularnego, poprzez osobniczy, populacyjny i ekosystemowy, po globalny. Instytut jest ważnym ośrodkiem badań nad bioróżnorodnością i zmianami, jakim podlegała ona w czasie ponad 250 mln. lat, rejestrowanymi w badaniach paleobotanicznych, oraz identyfikowaniu naturalnego i/lub antropogenicznego podłoża tych zmian. Wśród celów strategicznych Instytutu jest dokumentowanie różnorodności taksonomicznej współczesnej i kopalnej flory oraz mykobioty świata m.in. poprzez czynny udział w wieloaspektowych badaniach bioty niemal całego świata – Europy, obu Ameryk, Azji, Afryki, Arktyki, Antarktyki – oraz rozwijanie największych w kraju kolekcji botanicznych. IB PAN w swojej działalności łączy tradycję gromadzenia i opracowywania zbiorów botanicznych z aktualnymi nurtami badawczymi, w coraz większym zakresie podejmując studia bazujące na technikach molekularnych, m.in. z zakresu genomiki muzealnej, ekofizjologii oraz ekochemii. Badania prowadzone są m.in. z wykorzystaniem współczesnych narzędzi badawczych, takich jak sekwencjonowanie nowej generacji, sekwencjonowanie peptydów metodą LC-MS/MS i transkryptomu, analiza ilościowa zawartości peptydów w ekstraktach i tkankach roślinnych przy wykorzystaniu MALDI-MSI i znaczenia peptydów izotopem azotu ¹⁵N, wysokosprawna chromatografia cieczowa w badaniach toksyn sinicowych i glonowych czy teledetekcja.

Tylko w 2025 r. nasi badacze opublikowali ponad 90 artykułów naukowych w czasopismach o międzynarodowej renomie (Q1 – 40% artykułów; Q2 – 20% artykułów) oraz 16 rozdziałów w monografiach (patrz: Publikacje). Dotyczyły one m.in. zagadnień z zakresu: systematyki i filogenezy różnych grup organizmów (np. przedstawicieli grzybów nażywicznych z rodziny Dothideomycetes, grzybów sadzakowych, grzybów naporostowych z rzędu Hypocreales, porostów lekanorowych z rodzaju Flavonora i Pulvinora), chorologii i ekologii gatunków z kompleksu Oenothera biennis, ekologii (np. konsekwencji występowania lat nasiennych u Sorbus aucuparia dla składu zespołu zapylaczy i efektywności zapylania, wpływu częstości koszenia na roślinność i glebę trawników miejskich), fizjologii roślin (np. odpowiedzi Mesembranthemum crystallinum na działanie stresów abiotycznych, wpływu fagopiryny na rozwój gametofitu żeńskiego i wielkość plonu u Fagopyrum), paleoekologii (np. zmian roślinności wschodnich peryferii Morza Północnego we wczesnym oligocenie, kopalnych grzybów endofitycznych w kenozoiku Polski, wpływu długotrwałej działalności dawnych społeczności rolniczych na roślinność Wyżyny Miechowskiej).

Instytut posiada uprawnienia do nadawania stopnia doktora oraz doktora habilitowanego w dziedzinie nauk ścisłych i przyrodniczych, w dyscyplinie nauk biologicznych. Przez ponad 25 lat prowadził kształcenie doktorantów, będąc w latach 2000–2024 jednostką organizacyjną Studium Doktoranckiego Nauk Przyrodniczych PAN. Od 2019 r. jest jednostką koordynującą działalność Szkoły Doktorskiej Nauk Przyrodniczych i Rolniczych. Współtworzy ją obecnie wraz z trzema innymi placówkami Polskiej Akademii Nauk (Instytutem Systematyki i Ewolucji Zwierząt PAN, Instytutem Ochrony Przyrody PAN i Instytutem Fizjologii Roślin im. Franciszka Górskiego PAN) oraz Instytutem Zootechniki – Państwowym Instytutem Badawczym.

W Instytucie zgromadzona i rozwijana jest największa w kraju naukowa kolekcja botaniczna i mykologiczna, zawierająca ponad 1,6 mln jednostek inwentarzowych. Ze względu na unikalne walory dokumentacyjne, duże zróżnicowanie materiałowe zarówno okazów współczesnych jak i kopalnych oraz rosnący potencjał naukowy zasobów jako obiektu badań z zastosowaniem technik genetycznych, izotopowych i radiowęglowych kolekcja ta – pod nazwą Narodowa Kolekcja Bioróżnorodności Organizmów Współczesnych i Kopalnych IB PAN (NKB IB PAN) – znalazła się w 2020 r. decyzją Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego (MNiSW) na liście strategicznych infrastruktur badawczych umieszczonych na Polskiej Mapie Infrastruktury Badawczej (PMIB). W wyniku uzyskanej pozytywnej oceny zarządzania i dostępu do infrastruktury NKB IB PAN decyzją Ministra z dn. 7 listopada 2025 r. utrzymała ona swoją pozycję na PMIB, wśród czternastu infrastruktur strategicznych reprezentujących nauki biologiczno-medyczne i rolnicze. Istotnym wydarzeniem dla IB PAN było rozpoczęcie digitalizacji zbiorów i zapewnienie dla nich otwartego dostępu on-line. W tym celu Instytut został członkiem dwóch konsorcjów do realizacji projektów: Otwarte Zasoby w Repozytorium Cyfrowym Instytutów Naukowych (OZwRCIN), w ramach którego udostępniono wybrane zbiory za pośrednictwem platformy internetowej Repozytorium Cyfrowego Instytutów Naukowych (RCIN), oraz Integracja i mobilizacja danych o różnorodności biotycznej Eukaryota w zasobach polskich instytucji naukowych (IMBIO). Oba konsorcja zrzeszają po kilkanaście instytutów naukowych, w tym instytuty PAN oraz uczelnie. Instytut wziął aktywny udział także w projekcie Cyfrowy Katalog Bioróżnorodności Polski (CKBP) kierowanym przez Uniwersytet Warszawski.

Instytut posiada jedną z największych w Polsce bibliotek botanicznych, liczącą około 114 500 woluminów. Działa tu także Wydawnictwo Naukowe IB PAN drukujące publikacje z różnych dziedzin botaniki, w tym liczne monografie. Wydawane są tu dwa ważne czasopisma botaniczne o znaczeniu międzynarodowym – Acta Palaeobotanica i Plant and Fungal Systematics – oraz jedno czasopismo krajowe, Fragmenta Floristica et Geobotanica Polonica.

Uzyskane przez IB PAN w 2017 r. wyróżnienie HR Excellence in Research potwierdza zaangażowanie Instytutu w tworzenie przyjaznego środowiska pracy i prowadzenie badań zgodnie z międzynarodowymi standardami zawodowymi.

Nasz początek

Z inicjatywy Władysława Szafera, wybitnego uczonego i profesora Uniwersytetu Jagiellońskiego, Sekretariat Naukowy Polskiej Akademii Nauk uchwałą z dnia 5 października 1953 r. powołał Zakład Botaniki jako samodzielną, ogólnopolską placówkę naukowo-badawczą z siedzibą w Krakowie. Zakład ten, uchwałą Prezydium Rządu PRL z dnia 5 marca 1956 r., został przekształcony w Instytut Botaniki, zaś decyzją Sekretariatu Naukowego PAN z dnia 10 czerwca 1986 r. nadano mu imię W. Szafera.

Instytut powstał w ośrodku o ponad stuletniej tradycji badań botanicznych, rozwijających się przy Komisji Fizjograficznej Polskiej Akademii Umiejętności. Jego zaplecze naukowe stanowiła Katedra Systematyki i Geografii Roślin UJ, której pracownicy byli równocześnie pierwszymi pracownikami Instytutu. O ścisłych związkach z Uniwersytetem Jagiellońskim świadczy fakt, że pierwszy Dyrektor Instytutu – prof. Władysław Szafer (w latach 1953–1960) – i jego zastępca, a później również dyrektor jednostki – prof. Bogumił Pawłowski (w latach 1961–1968) – piastowali równocześnie funkcje kierownicze we wspomnianej Katedrze. Zamierzeniem prof. W. Szafera było utworzenie w Krakowie silnego ośrodka badawczego zajmującego się systematyką i geografią roślin oraz paleobotaniką. Były to przez wiele początkowych lat istnienia Instytutu główne obszary jego działalności naukowej. Początkowo w skład Zakładu Botaniki PAN wchodziły trzy pracownie: Pracownia Flory Polskiej (rośliny naczyniowe), Briologii i Paleobotaniki, ale już w 1954 r. powstały nowe pracownie: Atlasu Flory Polskiej (we Wrocławiu), Algologii, Zmienności i Ewolucji Historycznej, a następnie Mikologii i Lichenologii.